HÜRKUŞ ile HÜRJET Pilot Eğitiminde Aynı Görevi Üstlenmiyor, Basamakları Paylaşıyor

İki uçağın adı benzer, üreticisi aynı: Türk Havacılık ve Uzay Sanayii, yani TUSAŞ. Yine de HÜRKUŞ ile HÜRJET birbirinin yerine geçen platformlar değil. Biri pervaneyle, diğeri süpersonik bir jet motoruyla uçuyor; biri pilot adayına temel uçuş becerisini kazandırıyor, diğeri onu savaş uçağı kokpitine hazırlıyor. Hava Kuvvetleri’nin eğitim hattında bu iki uçak ardışık basamaklar olarak düşünülüyor.

Aşağıda iki uçağın farkı, eğitim zincirindeki yerleri ve her birinin programında şu an gelinen nokta var. Veriler ağırlıklı olarak TUSAŞ’ın resmî ürün sayfalarına ve Savunma Sanayii Başkanlığı açıklamalarına dayanıyor.

HÜRKUŞ ile HÜRJET arasındaki temel fark nedir?

En kısa cevap tahrik sistemi. TUSAŞ’ın tanıtımına göre HÜRKUŞ, tandem koltuklu, alçak kanatlı, tek motorlu bir turboprop eğitim uçağı. HÜRJET ise tek motorlu, tandem koltuklu ve Mach 1,4’e ulaşabilen bir jet eğitim uçağı. Bu fark yalnızca hız demek değil. Pilotun uçuş sırasında karşılaştığı iş yükü, yakıt ve enerji yönetimi, manevra sınırları ve kokpit düzeni de farklı.

Değerler TUSAŞ’ın ürün sayfalarından alındı. Menzil ve hız gibi rakamlar konfigürasyona ve görev profiline göre değiştiği için tablo karşılaştırma amaçlıdır, görev planlaması için değil.

Pilot eğitiminde işi nasıl bölüşüyorlar?

Askerî pilot eğitimi kademeli ilerler. Aday önce temel uçuş becerilerini, ardından ileri manevra ve formasyon uçuşunu öğrenir; en sonda savaş uçağı sistemlerine hazırlanır. HÜRKUŞ bu zincirin alt ve orta kısmına, HÜRJET ise üst kısmına denk düşüyor.

HÜRKUŞ turboprop olduğu için işletme maliyeti jetten düşük kalıyor; temel ve orta kademe eğitimde bu önemli. HÜRJET ise TUSAŞ’ın tanımıyla ileri jet eğitimi, savaş uçağı temellerine giriş ve akrobasi ekibi uçağı gibi görevlere hitap ediyor. Yani öğrenci HÜRJET’te hız, yüksek G ve savaş uçağına benzer bir kokpit düzeniyle ilk kez tanışıyor.

Programın amacı HÜRJET için resmî olarak tanımlandı: Hava Kuvvetleri envanterindeki T-38’in yerini almak ve akrobasi gösterilerinde kullanılan F-5’lerin yerini doldurmak. Kısacası HÜRJET, KAAN ve F-16 gibi platformlara geçecek pilotların son hazırlık uçağı olarak konumlanıyor. KAAN’ın program durumu için KAAN rehberimize bakılabilir.

HÜRKUŞ programı şu an hangi aşamada?

HÜRKUŞ’un kökeni eskiye gidiyor. TUSAŞ’ın sayfasına göre uçak, 11 Temmuz 2016’da Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nden TT32 Tip Sertifikası aldı ve EASA tarafından da validasyon yapıldı; bu, EASA’dan tip sertifikası alan ilk Türk uçağı olarak anılıyor. Aynı sayfada 15 uçağın tamamlandığı, yaklaşık 1.500 sortide 3.200’ün üzerinde uçuş saati biriktirildiği belirtiliyor.

Hava Kuvvetleri için asıl iş ise yeni nesil sürüm HÜRKUŞ-II’de yürüyor. Aktarılanlara göre uçak ilk uçuşunu 29 Aralık 2024’te yaptı ve 9 Eylül 2026’da askerî tip sertifikasını aldı. Sertifikasyon sürecinde 12 farklı disiplinde 1.790 gereksinimin doğrulandığı, 950 kanıt belgesinin incelendiği ve 153 sertifikasyon testinin yapıldığı bildirildi. Bu, yerli ve özgün geliştirilen bir hava platformunun uluslararası standartlara uygun askerî tip sertifikasyon sürecini yalnızca ulusal insan kaynağıyla tamamlaması olarak duyuruldu. Ayrıntılar için HÜRKUŞ-II sertifikasyon haberimiz var.

Teslimat tarafında basına yansıyan takvim şöyle: ilk HÜRKUŞ-II kabul töreni 28 Eylül 2026’da TUSAŞ’ın Kahramankazan tesislerinde yapılacak, teslimatlar yılın geri kalanında sürecek. Haberde HÜRKUŞ-II, pilot eğitiminde ileri jet uçaklarına giden yolun ilk basamağı olarak tarif ediliyor; pilotların temel uçuş becerilerini burada edinip HÜRJET’e ve oradan KAAN’a ilerlemesi öngörülüyor. Aynı haberde Türk Silahlı Kuvvetleri ve yurt dışı pazarlar için 250’nin üzerinde yeni nesil temel eğitim uçağına ihtiyaç duyulacağı belirtiliyor. Bu rakam resmî bir sipariş değil, öngörülen ihtiyaç.

Test tarafında yaklaşık 300 sortide 2.256 test noktasının tamamlandığı aktarıldı. HÜRKUŞ-II’nin teknik özelliklerini (motor, hız, menzil) tablodaki ilk nesil HÜRKUŞ verileriyle bir tutmamak gerekiyor; yeni sürümün kesin değerlerini bu yazıda doğrulanmış kaynak bulamadığımız için vermiyoruz.

HÜRJET’te sıra neden seri üretimde?

HÜRJET’in ilk prototipi 25 Nisan 2023’te, ikinci prototipi 12 Kasım 2024’te uçtu. Hava Kuvvetleri’ne teslim edilecek ilk seri üretim uçak ise 30 Ağustos 2026’da, yaklaşık 18 dakikalık ilk uçuşunu tamamladı. Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün, uçuşun yer ve taksi testlerinin ardından başarıyla tamamlandığını duyurdu. Proje 2017’de başlamıştı.

Aktarılan bilgilere göre ilk etapta Hava Kuvvetleri’ne 16 uçak teslim edilecek ve TUSAŞ ayda iki HÜRJET üretebilecek bir hat kuruyor. TUSAŞ Genel Müdürü Mehmet Demiroğlu’nun daha önceki bir açıklamasına göre hedef üretim hızını önce ayda ikiye, ardından üçe çıkarmak; aynı dönemde seri üretimde 12 uçağın bulunduğu ve Hava Kuvvetleri ile Deniz Kuvvetleri’nden yeni sipariş beklendiği aktarılmıştı. Bu sayılar zamanla değişebilir, bu yüzden resmî teslimat duyurularıyla birlikte okunmalı. Ayrıca ilk HÜRJET’lerden birinin Türk Yıldızları akrobasi ekibi için 2026’da teslim edilmesi planlanıyordu. Programın son durumunu HÜRJET program rehberimizde bulabilirsiniz.

HÜRJET’in ihracat boyutu eğitim zincirini nasıl etkiliyor?

İspanya, HÜRJET’in ilk ihracat müşterisi oldu. Aralık 2025’te imzalanan sözleşme, aktarılan bilgilere göre yaklaşık 2,4 milyar avro değerinde ve 30 uçağı kapsıyor. İspanya hükümeti Eylül 2025’te 45 uçağa kadar alımı onaylamıştı; kalan 15 uçağın opsiyon olarak değerlendirileceği belirtiliyor. Airbus Defence and Space, İspanyol yapısındaki entegre eğitim sisteminin koordinatörü. Uçaklar, 2028-2029 arasında temel konfigürasyonda teslim edilecek ve sonrasında İspanyol sistemleriyle dönüştürülecek. HÜRJET, İspanya’da F-5M filosunun yerini alacak.

Burada iki uçak arasında ticari bir fark da ortaya çıkıyor. HÜRJET uluslararası ileri jet eğitimi pazarında rakip aranan bir ürün; HÜRKUŞ ise şimdilik daha çok Türk Hava Kuvvetleri’nin ihtiyacına yönelik görünüyor. Pazar konumlanması için ileri jet eğitim uçağı pazarı yazımıza göz atabilirsiniz. İki uçağın geliştiricisini daha geniş çerçevede anlamak için TUSAŞ rehberi da faydalı.

Bir pilot adayı iki uçağı hangi sırayla görüyor?

Basına yansıyan tarife göre sıra şöyle: önce HÜRKUŞ-II ile temel uçuş ve pilotaj becerileri, ardından HÜRJET ile ileri jet eğitimi, en sonda KAAN gibi muharip uçaklar. Aradaki fark yalnızca performansta değil, öğrenme eğrisinde. Turboprop uçak daha düşük hızda, daha affedici bir ortamda temel refleksleri oturtuyor. Jet eğitim uçağı ise hızın, irtifanın ve G yükünün arttığı bir ortamda karar verme süresini kısaltıyor.

HÜRJET’in “savaş uçağı temellerine giriş” rolü tam da bu yüzden önem taşıyor. Pilot, silah ve sensör kullanımına yaklaşan bir iş yükünü eğitim uçağında deneyimleyerek muharip filoya daha hazır gidiyor. HÜRJET’te yapılan MURAD AESA radar denemeleri de uçağın sensör tarafında bu yönde geliştirilebildiğini gösteriyor; ayrıntı için HÜRJET’in MURAD radar testi haberimize bakılabilir.

Hangisi hangisinin yerine geçecek?

Hiçbiri diğerinin yerine geçmiyor. HÜRJET, T-38 ve F-5 gibi jet eğitim uçaklarının mirasçısı; HÜRKUŞ ise turboprop kademede çalışacak. Pilot adayı için ideal yol, düşük maliyetli HÜRKUŞ ile temel becerileri edinip HÜRJET’te savaş uçağı düzeyine yaklaşmak. Eğitim zincirinin iki ucunun da yerli olması, yedek parça, modernizasyon ve yazılım güncellemeleri açısından Türkiye’ye bağımsızlık sağlıyor; ancak HÜRJET’in motorunun General Electric’ten geldiğini de not etmek gerekiyor.

Sonuçta iki uçağı karşılaştırırken sorulacak doğru soru hangisinin daha iyi olduğu değil, eğitimin hangi basamağında hangisinin işe yaradığıdır. Maliyet, hız ve eğitim kalitesi arasındaki denge iki ayrı platformla kurulduğu için, Hava Kuvvetleri’nin pilot hattı bir tek uçağa bağımlı kalmıyor; bir basamaktaki gecikme diğerini doğrudan durdurmuyor, ama zincirin sonundaki pilot sayısını etkileyebilir.

Önümüzdeki dönemde izlenecek başlıklar belli: HÜRKUŞ-II’nin Hava Kuvvetleri’ne teslim takvimi, HÜRJET seri üretim temposu ve İspanya sözleşmesinin ilk teslimat adımları.