MİLGEM Projesi Türk Tersanelerine Savaş Gemisi Yapmayı Nasıl Öğretti

Türk Deniz Kuvvetleri’nin 2000’lerin başında hayal ettiği gemi, bugün Marmara’daki üç özel tersanede aynı anda inşa edilen bir fırkateyn ailesine dönüştü. MİLGEM, yani “Milli Gemi” projesi, tek bir korvetle başladı. Yirmi yılı aşkın sürede sekiz fırkateynlik bir plana, dört ülkeye uzanan ihracat sözleşmelerine ve bir hava savunma muhribi hedefine ulaştı. Yol düz değildi: iptal edilen ihale, kayan teslim tarihleri ve hâlâ yabancı kalan birkaç kritik parça var.

MİLGEM projesi tam olarak nedir?

MİLGEM, Türkiye’nin su üstü savaş gemilerini yabancı tasarımı satın alarak ya da lisansla monte ederek değil, kendi tasarım otoritesiyle inşa etmeyi hedefleyen şemsiye programın adı. European Security & Defence’in aktardığına göre Deniz Kuvvetleri, milli bir korvet için sanayi kapasitesini 1990’ların ortasında taramaya başladı. MİLGEM Proje Ofisi 2004’te İstanbul Tersanesi Komutanlığı bünyesinde kuruldu; ilk geminin inşasına 2005’te geçildi.

Programın mantığı basamaklıydı. Önce korvet, sonra fırkateyn, ardından muhrip. Her basamak bir öncekinin kazandırdığı tasarım bilgisini, tedarik zincirini ve tersane becerisini yeniden kullandı. Tasarım otoritesi ticari bir firmada değil devletin içinde, İstanbul Tersanesi Komutanlığı’ndaki proje ofisinde duruyor. Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) müşteri olarak sözleşmeleri yürütüyor, STM ise tasarım mühendisliği, sistem entegrasyonu ve program yönetiminden sorumlu ana yüklenici.

ADA sınıfı korvet neyi kanıtladı?

İlk geminin omurgası 26 Temmuz 2005’te kızağa kondu. TCG Heybeliada (F-511) 27 Eylül 2008’de denize indi, 2010’un sonunda kabul denemelerine çıktı ve 27 Eylül 2011’de hizmete girdi. Geminin maliyeti için yaklaşık 260 milyon dolar bildiriliyor; resmî bir döküm yayımlanmış değil.

Sonrası hızlı olmadı. TCG Büyükada 2013’te teslim edildi. O yıl dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, serinin iki prototip gemiden sonra beklemeye alındığını ve RMK Marine’in kazandığı altı gemilik ihalenin iptal edildiğini açıkladı; gerekçe olarak diğer tersanelerin ihale sürecine itirazları aktarıldı. 2014’te STM alt yüklenici olarak devreye girdi. TCG Burgazada 4 Kasım 2018’de, TCG Kınalıada ise 29 Eylül 2019’da hizmete girdi.

ADA sınıfı yaklaşık 99,6 metre boyunda, 2.400 ton civarında ve azami 30 knot süratli bir gemi. RENK yapımı CODAG tahrik düzeni iki şaftı çeviriyor. Silah paketi 76 mm top, gemisavar füzeleri, kısa menzilli RAM hava savunma füzesi ve 324 mm torpido atıcılarından oluşuyor. Gemi bir S-70B Seahawk helikopteri taşıyabiliyor.

Bu korvetin asıl değeri rakamlardan çok yöntemdi. İlk gemiler yabancı alt sistemlere hâlâ bağımlıydı; örneğin Thales’in SMART-S Mk2 radarı kullanıldı. Serinin sonunda, Kınalıada’da HAVELSAN’ın GENESIS sisteminin geliştirilmiş hâli olan ADVENT muharebe yönetim sistemi devreye girdi. Yani bağımlılık tek seferde değil, gemi gemi azaltıldı. Kınalıada’nın Kasım 2019’da ATMACA gemisavar füzesini ateşlemesi de yerli füzenin Harpoon’un yerini alma yolundaki ilk somut adımlardan biri oldu.

ADA gövdesi tek bir role hapsolmadı. Sinyal istihbaratı gemisi TCG Ufuk (A-591), aynı gövde ailesinden türetilerek 14 Ocak 2022’de envantere girdi. Hisar sınıfı açık deniz karakol gemileri de aynı tasarım çizgisinin devamı; bu gemilerde tahrik düzeni ve iç yerleşim yeniden kurgulandı, amaç daha kısa sürede ve daha düşük maliyetle inşa etmekti. Tek bir gövdeden birden çok gemi tipi çıkarabilmek, programın sanayi açısından en değerli kazanımlarından biri sayılıyor.

İSTİF sınıfı ADA’dan neyi farklı yapıyor?

İ sınıfının arkasındaki ihtiyaç basit: Deniz Kuvvetleri’nin yaşlanan fırkateynlerinin, özellikle 2020’lerin ortasından itibaren Yavuz sınıfının yerini alacak gemilere ihtiyacı var. Yabancı bir tasarım almak yerine mevcut korvet gövdesi büyütüldü. Bu tercih, hem tasarım riskini hem de ilk geminin teslim süresini aşağı çekti.

İ sınıfı, kaynaklara göre ADA gövdesinin yaklaşık 10 ila 14 metre uzatılmış ve yeniden silahlandırılmış hâli. Tam boyu 113,2 metre, deplasmanı yaklaşık 3.000 ton; kaynaklar tam yükte 3.200 tona kadar değer veriyor ve standart ile tam yük ayrımını çoğu yerde belirtmiyor. Menzil, 14 knot seyirde 5.700 deniz mili olarak aktarılıyor.

Belirleyici fark, ROKETSAN’ın geliştirdiği 16 hücreli MİDLAS dikey atım sistemi. ADA kendini savunan bir korvetti. İ sınıfı ise orta menzilli güdümlü hava savunma füzesi atabildiği için görev grubuna alan savunması katkısı verebiliyor. HİSAR-D RF füzesi 12 Mart 2024’te gemiden atıldı. SİPER’in deniz uyarlaması ise bir gemiden henüz atılmadı; Eylül 2025’te kara konuşlu bir MİDLAS lançerinden yapılan bir atış duyuruldu. Uzun menzilli SİPER hava savunma sistemi bu yüzden fırkateynin bugünkü değil, gelecekteki bir yeteneği.

Gemideki 16 ATMACA, ASELSAN’ın CENK-S AESA radarı, FERSAH gövde sonarı, GÖKDENİZ 35 mm yakın savunma topu ve HAVELSAN’ın ADVENT sistemi, programdaki “milli” iddiasının somut içeriğini oluşturuyor. Sınıfın teknik ayrıntıları için MİLGEM İ sınıfı fırkateyn programı yazımıza bakabilirsiniz.

Üç özel tersane işi nasıl hızlandırdı?

TCG İstanbul’un sözleşmesi Nisan 2019’da SSB ile STM arasında imzalandı. Gemi 23 Ocak 2021’de denize indi ve 19 Ocak 2024’te hizmete girdi. Bu, tek tersanede, tek gemi için yürüyen bir süreçti.

Dönüm noktası 6 Nisan 2023’teki sözleşme oldu. SSB, STM ve TAİS (Anadolu, Sedef ve Sefine tersanelerinin konsorsiyumu) üç İ sınıfı fırkateyn için anlaştı. Teslim süresi 36 ay olarak belirlendi, bedel açıklanmadı. Dönemin SSB Başkanı İsmail Demir, özel tersanelerin ilk kez fırkateyn inşa edeceğini vurguladı. Ocak 2024’te dört gemi daha onaylandı ve plan sekize çıktı.

Sonuç, denize indirme takviminde görülüyor. TCG İzmir ve TCG İzmit Ocak 2025’te, TCG İçel 1 Eylül 2025’te, TCG Akdeniz Şubat 2026’da, TCG Karadeniz ise 27 Temmuz 2026’da suya indi. İzmir 10 Ağustos’ta, İzmit 15 Eylül’de kabul denemelerine başladı. Gemiler sırayla değil paralel inşa edildiği için denize indirme aralıkları belirgin biçimde kısaldı. İsimlendirme de değişti: ilk dört gemi şehir, sonrakiler deniz adı taşıyor.

Teslim takvimi ise kaynaklara göre kaymış durumda. Naval News Ocak 2025’te üç geminin 2026’da teslim edileceğini yazmıştı, Ocak 2026’daki DIMDEX haberinde ise 2027’den söz ediliyor. SSB kesin bir tarih açıklamadı.

“Yüzde 80 yerli” ne anlama geliyor?

TCG İstanbul için açıklanan yerlilik oranı yüzde 80. Sözleşmedeki hedef yüzde 75 idi. STM, ilk gemide yaklaşık 220 firmanın yer aldığını, bunların 80’inin birincil alt yüklenici olduğunu ve 150’den fazla sistemin geliştirildiğini belirtiyor. Ancak oranın değer üzerinden mi, sistem sayısı üzerinden mi hesaplandığı kamuoyuna açıklanmadı. Bu yüzden rakamı ölçülmüş bir veri gibi değil, resmî bir beyan olarak okumak gerekiyor.

Parça listesine bakınca tablo daha net. Radar, sonar, elektronik harp, elektro-optik sistemler ve yakın savunma topu ASELSAN’dan; dikey atım sistemi ile gemisavar füze ROKETSAN’dan; muharebe yönetim sistemi HAVELSAN’dan geliyor. Buna karşılık ana tahrik makineleri yabancı: General Electric LM2500 gaz türbini ve MTU dizelleri. İlk gemideki 76 mm top Leonardo yapımı, torpidolar Mk 46. Milli bir 76 mm top geliştirme aşamasında; hangi gemide devreye gireceği doğrulanmış değil.

Bu ayrımın önemi şurada yatıyor: muharebe yönetim sistemine sahip olan taraf, hangi silahın gemiye ne zaman entegre edileceğine de karar veriyor. ADVENT’in yerli olması, HİSAR-D ve SİPER-1D gibi silahların yabancı bir ihracat lisansı beklemeden denenmesini mümkün kılıyor. Hangi şirketin neyi ürettiği için Türk savunma sanayii şirketleri rehberi iyi bir başlangıç noktası; STM’nin kendi hikâyesi ise şirket profilinde anlatılıyor.

MİLGEM ihracat ürünü oldu mu?

Dört müşteri var ve dördü farklı yapıda sözleşme imzaladı. Ortak nokta, ihracatın yalnızca gemi satışı olarak kurgulanmaması: yerel inşa, teknoloji transferi ya da ortak yapım payı her sözleşmede bir biçimde yer alıyor. Gemi alan donanmalar için bu, bakım ve modernizasyon kapasitesini de ülkede tutmak anlamına geliyor.

Pakistan. Temmuz 2018’de ASFAT aracılığıyla dört Babur sınıfı korvet için sözleşme imzalandı. Gemiler ADA’dan daha büyük ve dikey atım sistemiyle donatılmış. İki gemi İstanbul’da, ikisi teknoloji transferiyle Karaçi’de inşa ediliyor. PNS Babur 2023’te teslim edildi. Sözleşme bedeli, kaynaklara göre yaklaşık 1 ila 1,5 milyar dolar arasında değişiyor.

Ukrayna. Aralık 2020’de iki ADA sınıfı korvet için anlaşma yapıldı. Hetman Ivan Mazepa 2 Ekim 2022’de denize indi, ikinci gemi Hetman Ivan Vyhovskyi Ağustos 2024’te. Şubat 2022’deki işgalden sonra Montrö Sözleşmesi uyarınca boğazlar savaş gemilerine kapandı ve teslimat askıda kaldı. Kamuya açık bir teslim takvimi yok.

Malezya. Haziran 2024’te üç ADA türevi gemi için STM ile sözleşme imzalandı, inşa 4 Aralık 2024’te başladı. Silah paketinde Türk yapımı ATMACA’nın yanında Güney Kore yapımı K-SAAM füzeleri yer alıyor; bu da karma bir tedarik örneği.

Endonezya. İ sınıfı fırkateynin ilk ihracatı. 26 Temmuz 2025’te IDEF’te Endonezya Savunma Bakanlığı ile TAİS arasında iki gemi için sözleşme imzalandı. Ocak 2026’da Doha’daki DIMDEX’te, Katar merkezli Barzan Holdings’in finansman sağladığı yaklaşık 1 milyar dolarlık bir anlaşma duyuruldu. Naval News’e göre Endonezya’ya gidecek gemiler TCG İzmir ve TCG İçel olarak kızağa konan gövdeler; bu da İzmir’in Türk Deniz Kuvvetleri’ne katılacağı yönündeki haberlerle çelişiyor. Devir düzeninin nasıl netleşeceği belli değil.

Rakip yapım ailelerinin başında Naval Group’un Gowind 2500’ü ve Damen’in SIGMA serisi geliyor. Dışarıdan bakan analizler MİLGEM’in avantajını yenilikte değil, kabiliyete göre fiyatta ve tersane kapasitesinde görüyor; bu, resmî bir açıklama değil bir değerlendirme.

Sırada ne var, MİLGEM’in sınırı nerede?

Programın son halkası TF-2000. Yaklaşık 149 metre boyunda, 8.300 ton civarında planlanan muhribin çelik kesimi 2 Ocak 2025’te İstanbul Tersanesi’nde yapıldı. Planlanan silah paketinde 127 mm ana top ve 96 hücreli MİDLAS var; yani İ sınıfındaki dikey atım kapasitesi kabaca altı katına çıkıyor. Sekiz gemilik bir plan tarif ediliyor. Gemi, TCG Anadolu ve ileride MUGEM sınıfı uçak gemisi etrafında kurulacak görev grubunun hava savunma kalkanı olarak tasarlanıyor. Program ayrıntıları için TF-2000 yazımıza, muhribin eşlik edeceği platform için TCG Anadolu sayfasına bakılabilir. İlk TF-2000’in 2027’de teslim edileceğine dair haberler ise iddialı; 8.300 tonluk bir gemi için doğrulanmış bir takvim sayılmaz.

Tablonun eksikleri de var. İ sınıfında çekili dizin ya da değişken derinlikli sonar bildirilmiyor, yani denizaltı savunması gövdeye monte sonarla sınırlı. SİPER’in gemiden atışı yapılmadı. Ana tahrik hâlâ yabancı. Deplasman, yerlilik oranı ve teslim takvimi gibi temel verilerde kaynaklar birbirini tutmuyor.

Yine de 2004’te bir proje ofisiyle başlayan iş, bugün özel tersanelerde paralel inşa edilen, kendi muharebe yönetim sistemini taşıyan gemilere ulaştı. Şimdiki asıl soru teknik olmaktan çok takvimle ilgili: İ sınıfı gemiler envantere hangi sırayla girecek ve Endonezya siparişi bu sırayı nasıl değiştirecek?