Türkiye’nin Yörüngedeki 9 Aktif Uydusu Hangileri ve Kime Hizmet Ediyor

Türkiye’nin yörüngedeki varlığı iki ayrı hat üzerinden okunabilir. Birincisi, televizyon yayınından askeri haberleşmeye kadar iş gören Türksat haberleşme uyduları. İkincisi, keşif ve gözlem görüntüsü üreten GÖKTÜRK, RASAT ve İMECE serisi. Temmuz 2024’te Türksat 6A’nın fırlatılmasının ardından Anadolu Ajansı ve TRT Haber, ülkenin yörüngedeki aktif uydu sayısının 9’a çıktığını aktardı. Bu yazı, o listenin kimlerden oluştuğunu ve hangi uydunun kime hizmet ettiğini sıralıyor.

Türkiye’nin Aktif Uyduları Hangileri?

Aktarılan dokuzlu liste şöyle: beş haberleşme uydusu (Türksat 3A, 4A, 4B, 5A, 5B), üç gözlem uydusu (GÖKTÜRK-1, GÖKTÜRK-2, İMECE) ve yeni eklenen Türksat 6A. RASAT ise Ağustos 2022’de görevini tamamlamış sayıldığı için bu listede yer almıyor.

“Aktif” sözcüğü burada işletmecinin beyanına dayanıyor. Gözlem uydularının görev ömrü, yedek kapasitesi ve yenileme takvimi kamuoyuyla ayrıntılı paylaşılmadığından, sayının zaman içinde değişebileceğini baştan not etmek gerekir.

Türksat Uyduları Ne İş Görüyor?

Türksat A.Ş. filosu, kamuoyunun en çok tanıdığı grup. Karasal yayın, uydu üzerinden televizyon ve radyo, veri hizmetleri ve kamu kurumlarının haberleşme ihtiyacı bu uyduların üstünden taşınıyor. Askeri kullanım da bu ailenin dışında değil. Türksat’ın savunma tarafındaki rolünü ayrıca Türksat 6A sonrasında askeri uydu haberleşmesinin durumunu ele alan yazımızda işledik.

Türksat 6A, filonun en yeni üyesi ve en kritik farkı yerli oluşu. Türksat ve TÜBİTAK’ın aktardığına göre uydu TÜBİTAK UZAY, TUSAŞ, ASELSAN ve CTech’in katkısıyla üretildi; yüzde 80’in üzerinde yerli katkı ve 84 yerli bileşen vurgusu yapılıyor. Uydu 42 derece doğu boylamında konumlanıyor ve Ku, Ka ve Q/V bantlarında çalışıyor. Tasarım manevra ömrü olarak 16 yıl veriliyor; Türkiye’yi uydu tasarlayıp üretebilen az sayıdaki ülke arasına koyduğu söyleniyor.

Filonun omurgası 4A, 4B, 5A ve 5B’den oluşuyor. Türksat 4A ve 4B, Proton-M roketleriyle Baykonur’dan fırlatıldı; kütleleri yaklaşık 4,9 ton olarak aktarılıyor. 5A ve 5B ise Falcon 9 ile Cape Canaveral’dan yörüngeye çıktı; 5A yaklaşık 3,5 ton, 5B yaklaşık 4,5 ton. Türksat 3A, Haziran 2008’den beri 42 derece doğu konumunda çalışan eski kuşak bir uydu ve Thales Alenia Space yapımı.

Daha eski adlar listede artık yok. Türksat 1B (1994), 1C (1996) ve 2A (2001) pasif durumda; ilk deneysel gözlem uydusu BİLSAT ise 2003’te fırlatıldı ve Türkiye Uzay Ajansı’nın tarih sayfasında pasif olarak geçiyor.

Gözlem Uyduları Hangi Görevi Yapıyor?

Gözlem tarafı daha dağınık ve daha sessiz. Görüntü talebi, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin istihbarat ihtiyacıyla afet yönetimi, haritacılık ve çevre izleme gibi sivil kullanımın kesiştiği bir alanda duruyor.

RASAT

TÜBİTAK UZAY’ın uluslararası bilgi transferi olmadan geliştirdiği ilk yerli gözlem uydusu. Yaklaşık 93 kg kütleli uydu, pankromatik bantta 7,5 metre çözünürlük sundu. Üç yıllık görev planını aşarak yaklaşık 11 yıl çalıştığı aktarılıyor. Askeri ihtiyaçtan çok sivil uygulamalara hizmet etti.

GÖKTÜRK-2

Aralık 2012’de Çin’den fırlatılan yaklaşık 400 kg’lık uydu, TÜBİTAK UZAY ve TUSAŞ ortaklığıyla Milli Savunma Bakanlığı için geliştirildi. Pankromatik bantta 2,5 metre çözünürlük veriyor; yani bugünkü ölçütlerle orta çözünürlüklü bir sistem.

GÖKTÜRK-1

Türkiye’nin yüksek çözünürlüklü askeri keşif uydusu. Aralık 2016’da Fransız Guyanası’ndaki Kourou üssünden Vega roketiyle fırlatıldı. Telespazio öncülüğünde, Thales Alenia Space ve TUSAŞ katkısıyla üretildi; yaklaşık 0,8 metre çözünürlükte görüntü alıyor. Seri hakkındaki ayrıntılı değerlendirmeyi GÖKTÜRK uydularının görüntü sayısı ve halef programlarına dair yazımızda bulabilirsiniz.

İMECE

Nisan 2023’te Amerika Birleşik Devletleri’nden bir Falcon 9 ortak yolculuk görevinde yörüngeye çıkan İMECE, Türkiye’nin ilk yerli ve milli yüksek çözünürlüklü gözlem uydusu olarak tanımlanıyor. TÜBİTAK UZAY’ın geliştirdiği uydunun kütlesi yaklaşık 800 kg, yörünge yüksekliği yaklaşık 680 km. Pankromatik çözünürlük yaklaşık 1 metre, çok bantlı çözünürlük ise yaklaşık 4 metre. Planlanan görev ömrü beş yıl. Proje 2017’de başladı ve alt sistemlerin yerli üretimine ağırlık veriyor.

Hangi Uydu Hangi Kuruma Hizmet Ediyor?

Sahiplik ve kullanıcı ayrımı, uydu sayısından daha çok şey anlatıyor. Türksat uydularının işleticisi ve sahibi Türksat A.Ş. GÖKTÜRK-1 ve GÖKTÜRK-2, Milli Savunma Bakanlığı adına işletilen sistemler olarak anılıyor. İMECE ve RASAT ise TÜBİTAK UZAY çıkışlı; görüntü ürünleri hem kamu kurumlarının hem savunma tarafının ilgi alanına giriyor.

Bu ayrım önemli çünkü aynı yörüngede iki farklı mantık çalışıyor. Haberleşme uydusunda başarı ölçütü kapasite ve süreklilik, gözlem uydusunda çözünürlük, tekrar ziyaret süresi ve görüntüye erişim hızı. Savunma planlamacısı için ikincisi, sahada karar verme süresini kısaltan unsur. Kaç görüntünün alındığına dair rakamlar farklı kaynaklarda farklı dönemlere ait olduğundan burada tek bir toplam vermiyoruz.

Yerli Üretim Ne Kadar Yerli?

Listeye bakınca bir kuşak farkı görülüyor. 2000’lerin sonu ve 2010’lar, yurt dışı üreticilerle yapılan anahtar teslim alımların dönemiydi. RASAT ve İMECE’de ise gövde ve görüntüleme zinciri Türkiye’de tasarlandı. Türksat 6A, haberleşme tarafında aynı eşiği geçti.

Bu dönüşümün arkasında tek bir kurum yok. Uzay sistemleri tarafında TÜBİTAK UZAY, platform ve entegrasyon tarafında TUSAŞ, elektronik ve yer sistemlerinde ise ASELSAN öne çıkıyor. Savunma elektroniği tarafındaki iş bölümünü ASELSAN, HAVELSAN ve Meteksan’ın paylaşımını anlatan yazıda ayrıca bulabilirsiniz.

Fırlatma ise hâlâ yurt dışına bağımlı. Listedeki dokuz uydunun hiçbiri Türk topraklarından veya Türk roketiyle yörüngeye çıkmadı; Vega, Proton, Falcon 9 ve Çin’in Long March roketleri kullanıldı. Bu bağımlılığın azaltılması, uzay alanındaki kurumsal gündemin başlıca maddelerinden biri olmayı sürdürüyor.

Sırada Ne Var?

Gözlem filosunun yaşlanan üyeleri için halef programlar gündemde. GÖKTÜRK-2 on yılı aşkın süredir yörüngede; İMECE’nin beş yıllık planlanan ömrü ise 2028 civarında doluyor. Yeni nesil sistemler için kamuoyuna açık, doğrulanmış bir fırlatma takvimi bulunmuyor; bu nedenle tarih vermekten kaçınmak daha doğru.

Haberleşme tarafında ise Türksat 6A’nın hizmete girmesiyle asıl soru, eski uyduların emekliliği ve yeni kapasitenin nasıl pay edileceği. Doğrulanmış ayrıntılar işletmeci açıklamalarıyla netleştikçe bu listenin güncellenmesi gerekecek.