MKE Fatih’in Top Dökümhanesinden Anonim Şirkete ve Yurt Dışı Fabrikalara Nasıl Geldi

MKE’nin Ankara’daki genel müdürlüğü, kurumun kuruluş tarihini 30 Haziran 1453 olarak veriyor. Şirket, 2026’dan itibaren bu tarihi resmî kuruluş yıl dönümü olarak kutlayacağını açıkladı; daha önce kabul edilen 1950 tarihi geride kaldı. Bu bir tarih tartışması değil, kurumun kendi tanımı: Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’un fethinden sonra kurduğu Tophane-i Âmire’den bugüne kesintisiz bir devamlılık iddiası.

Bu iddiayı bir kenara bırakıp yalnızca 2021’den bugüne bakılsa bile MKE, Türk savunma sanayiinde en çok değişen kuruluşlardan biri. Kamu iktisadi kuruluşu olarak çalışan kurum anonim şirkete dönüştü, tüfekten obüse ve baruttan mühimmata uzanan hatlarını büyüttü, yurt dışında iştirak ve tesis kurmaya başladı.

MKE Hangi Kurumun Devamı Sayılıyor?

Kurumun anlatısı şöyle ilerliyor: Tophane-i Âmire, 1832’den itibaren Tophane Müşirliği adını aldı. 1909 dolaylarında İmalat-ı Harbiye Müdüriyeti Umumiyesi, Cumhuriyet döneminde ise Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü oldu. Wikipedia’nın derlediği zaman çizelgesine göre 1950’de Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu kuruldu ve kurum yaklaşık yetmiş yıl boyunca bu adla, devlet sermayeli bir kuruluş olarak çalıştı.

Zincirdeki tarih ayrıntıları kaynaktan kaynağa küçük farklılıklar gösteriyor; örneğin 1950 kuruluşunun gün bilgisi farklı metinlerde farklı yazılıyor. Bu yüzden burada yalnızca yıl düzeyinde tutarlı bilgileri kullanıyoruz.

2021’de Ne Değişti, Anonim Şirket Olmak Neyi Getirdi?

3 Temmuz 2021 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7330 sayılı Kanun, kurumu Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketi’ne dönüştürdü. Şirket 28 Temmuz 2021’de tescil edildi. Sermayenin tamamı Hazine’ye ait, şirket Milli Savunma Bakanlığı’nın yetki alanında kalıyor. Kurum zaten 2000 yılında Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’ndan MSB’ye bağlanmıştı.

Dönüşümün pratik anlamı ticari esneklik. Anonim şirket yapısı, iştirak kurmayı, ortak girişim yapmayı ve yurt dışında yerel şirket açmayı kolaylaştırıyor. Sonraki yıllarda MKE’nin attığı adımlar, yani Mısır’daki iştirak ve yabancı ortaklarla mühimmat tesisi girişimleri, bu çerçevede okunabilir.

Fabrikalar Ne Üretiyor?

MKE, kendi sitesinde 1.000’in üzerinde ürün çeşidinden söz ediyor: kimyasallar, barut, mühimmat, hafif ve ağır silah sistemleri, piroteknik ürünler ve roketler. Tesislerin ağırlık merkezi Kırıkkale. Burada mühimmat, pirinç, ağır silahlar, patlayıcı ve hafif silah fabrikaları bulunuyor. Çankırı’daki silah fabrikası ise orta çaplı silah sistemlerine odaklanıyor.

Üretim zincirinin bütünlüğü MKE’nin asıl argümanı. Çelik gövde, pirinç kovan, barut, patlayıcı dolgu ve son montaj aynı kurum içinde yapılabiliyor. Piyasadaki birçok mühimmat üreticisi bu halkaların yalnızca bir kısmına sahip. MKE bu bütünlüğü sunumlarında özellikle öne çıkarıyor; ancak kurumun “dünyada tek” türünden iddialarını bağımsız bir kaynakla doğrulayamadık.

Küçük silahlar tarafında Milli Piyade Tüfeği MPT-76 ve hafifletilmiş MPT-76 MH var; Türk Kara Kuvvetleri’ne teslim edilen bu tüfek Kırıkkale’de üretiliyor. Büyük çaplı sistemlerde ise 76 mm DENİZHAN deniz topu ve BORAN öne çıkıyor.

BORAN Obüsü MKE’nin İhracat Vitrinini Nasıl Değiştirdi?

BORAN, MKE’nin sitesinde “kendi sınıfında dünyanın en hafifi” diye tanıtılan, havadan taşınabilir 105 mm’lik bir obüs. Üretici ve ihracat haberlerine göre ağırlığı yaklaşık 1.775 kg. Sistem, GPS destekli otomatik atış kontrolüyle bir dakikadan kısa sürede atışa hazır hale gelebiliyor ve S-70 ile Chinook helikopterleriyle taşınabiliyor. Aktarılan bilgilere göre 2021’de Türk Silahlı Kuvvetleri envanterine girdi.

Menzil için kamuya açık haberlerde 17-18 kilometre civarı rakamlar geçiyor. Atış hızı değerleri de üreticiye atfedilerek aktarılıyor; Malezya denemelerinde 12 mermi atışının 46 saniyede tamamlandığı bildirildi.

Asıl mesele ihracat. Bangladeş’e 2024’te yapılan teslimat, Türkiye’nin obüs sınıfındaki ilk ihracatı olarak kayda geçti. Haziran 2025’te Kuzey Makedonya’ya teslim edilen ilk altı sistem ise Avrupa’daki ilk müşteri anlamına geldi. Haberlere göre toplam sözleşme 18 obüsten oluşuyor; kalan bataryaların 2029-2031 arasında teslim edilmesi planlanıyor. MKE, Temmuz 2026’da Arnavutluk’la altı BORAN ve mühimmat için anlaşma imzaladığını duyurdu. Arnavutluk, sistemi alan ikinci NATO üyesi oldu.

Suudi Arabistan’la 42 BORAN için görüşüldüğü ve Malezya’nın hafif obüs alımında BORAN’ın değerlendirildiği de aktarılıyor; ikisi de kesinleşmiş sözleşme olarak teyit edilmiş değil. BORAN’ın tekerlekli türevi URAN ise aynı topu 4×4 KİA taktik aracının üzerine yerleştiriyor. Niteleme sürecinin tamamlanmak üzere olduğu bildiriliyor; ayrıntı için URAN ve BORAN haberimize bakabilirsiniz.

Mühimmat Neden MKE’nin Stratejik Kozu Sayılıyor?

Ukrayna savaşından sonra Avrupa’da 155 mm ve orta çaplı mühimmat üretim kapasitesi ciddi bir tartışma konusu oldu. MKE bu boşluğa hem kendi üretimiyle hem de başka ülkelerde kuracağı tesislerle girmeye çalışıyor. Aktarılan bilgilere göre kurum dört kıtada dokuz ülkede mühimmat üretim tesisi kurdu; 2025’te Moğolistan ve Ürdün’deki kurulumların tamamlandığı belirtiliyor. Bu sayıyı resmî bir MKE belgesiyle bağımsız olarak doğrulayamadık, o yüzden “aktarılan” diyoruz.

Türk savunma ihracatının genel tablosu için ihracat rakamlarını inceleyen yazımız daha geniş bir çerçeve veriyor.

Bir başka halka Samsun’da kuruluyor. Haberlere göre MKE, Çarşamba’daki eski şeker fabrikasını devraldı ve yaklaşık 2 milyar liralık yatırımla mühimmat, roket ve füze üretiminde kullanılan temel girdileri yurt içinde üretecek bir tesise dönüştürüyor. Samsun Valisi’nin açıklamasına dayanan haberlerde üretimin Temmuz 2026’da başlaması bekleniyordu; güncel durumu resmî kaynaklardan teyit etmedik. Mühimmat yalnızca gövde ve barut değil, roket yakıtı ve enerjik malzemelerin kimyasını da kapsıyor; MKE’nin kimya mirası burada işe yarıyor.

MKE Yurt Dışında Ne Kuruyor?

En görünür adım Mısır. MKE Genel Müdürü İlhami Keleş’in aktardığına göre kurum, Mısır hukukuna tabi, Kahire merkezli ve sermayesinin tamamına sahip olduğu “Zafer” adlı bir iştirak kurdu. Zafer, MKE’nin Mısır’daki ticari faaliyetlerini yönetecek; mühimmat, enerjik malzeme ve savunma sistemlerinde ortak üretimi destekleyecek. Şirketin Afrika ve Körfez pazarlarına açılan bir üs olarak tasarlandığı belirtiliyor. MKE ayrıca Mısır Askerî Üretim Bakanlığı ile mutabakat zaptı imzaladı.

Polonya’nın PGZ grubuyla TOLGA hava savunma sistemi için imzalanan mutabakat da yurt dışı stratejisinin başka bir ayağı. TOLGA’nın Suudi Arabistan’a ihracatına dair haberler de var; sözleşme bedelleri kamuya açık olmadığından rakam vermiyoruz. MKE’nin Afrika’daki hamlelerini diğer Türk şirketleriyle yan yana okumak isteyenler için Afrika’daki üç ayrı yol yazımız yararlı olabilir.

Çankırı ve Kırıkkale Hatları Ne Kadar Genişliyor?

BORAN’ın üretildiği Çankırı Silah Fabrikası, MKE’nin orta ve ağır çaplı silah sistemleri yapan merkezi. Kurumun açıklamasına dayanan haberlerde fabrikanın yaklaşık 347 aktif personel çalıştırdığı ve modernizasyonla kapasitesinin artırılacağı belirtiliyor. Bu rakam güncel bir resmî belgeyle doğrulanmış değil; fabrikanın ölçeğine dair bir fikir vermesi için aktarıyoruz.

Kırıkkale ise MKE’nin tarihî omurgası. Mühimmat, pirinç, patlayıcı ve hafif silah fabrikalarının aynı kentte toplanması, hammaddeden ürüne kısa bir lojistik zinciri sağlıyor. Ancak tesislerin eskiliği de gündemde. Yatırım planlarının önemli bir kısmı yeni hat kurmaktan çok mevcut tesislerin yenilenmesine ve kapasite artışına yönelik görünüyor; bunun ne kadarının tamamlandığı kamuya açık veriyle izlenemiyor.

Ürün Portföyü Hangi Yöne Kayıyor?

Geleneksel kalemler olan tüfek, mühimmat ve obüs hâlâ gelirin omurgası. Ancak MKE’nin sitesinde artık deniz ve hava savunma ürünleri de öne çıkıyor. DENİZHAN, MKE’nin sitesinde yüzde yüz yerli ve milli bir 76 mm deniz topu olarak tanıtılıyor. TOLGA yakın hava savunma sistemi ve PİRANA KIDA adlı insansız deniz aracı da vitrindeki ürünler arasında. Bu ürünlerin hangisinin hangi aşamada olduğunu, hangisinin seri üretime geçtiğini MKE’nin sitesinden kesin biçimde ayırt etmek mümkün değil; sistem sistem resmî duyurulara bakmak gerekiyor.

Savunma sanayiinde tek bir müşteriye bağımlılığı azaltmanın yolu ihracattan geçiyor. MKE’nin geçmişte ağırlıklı olarak Türk Silahlı Kuvvetleri’ne çalışan bir fabrika yapısından çıkıp ürün satan, ortaklık kuran ve yerel şirket açan bir kuruluşa evrilmesi, 2021 sonrasındaki en belirgin kurumsal değişim olarak öne çıkıyor.

Bu geçişin riskleri de var. Yurt dışında kurulan her mühimmat tesisi, teknoloji transferi, ihracat izinleri ve yerel ortakla paylaşılan bilgi anlamına geliyor. Bu da ürün güvenliği kadar fikrî mülkiyet ve tedarik zinciri kontrolü sorularını da beraberinde getiriyor. MKE’nin bu dengeyi nasıl kuracağı, önümüzdeki yıllarda yapılacak sözleşmelerin yapısından okunabilecek.

Mısır hamlesi, MKE’nin tek başına yürüttüğü bir iş de değil. Aynı dönemde TUSAŞ ve ASELSAN’ın da Mısır pazarına yöneldiği aktarılıyor. Körfez tarafındaki üretim ortaklıkları için Körfez başkentlerindeki yerlileştirme taleplerini anlattığımız yazıya bakılabilir. Ortak üretimin hangi ülkelerde ne ölçüde sürdürüleceği ise sözleşmelerin ayrıntısına bağlı; bu ayrıntılar kamuoyuyla genellikle paylaşılmıyor.

Rakamlar MKE’nin Ölçeği Hakkında Ne Söylüyor?

MKE, kendi tanıtımında 100’ü aşkın ülkeye ihracattan söz ediyor. Başka kaynaklarda bu sayı çok daha düşük, 40’ın üzerinde yazılıyor; fark “ihracat” tanımına, dolaylı satışlara ve zaman aralığına bağlı olabilir. Biz tek bir rakamı kesinleştirmiyoruz.

Finansal tarafta Wikipedia’nın aktardığına göre 2024 cirosu yaklaşık 1,14 milyar dolar, çalışan sayısı 3.982 civarında; kurumun 2025 için 818 milyon dolarlık yatırım planladığı da yazılıyor. Bu rakamlar şirketin faaliyet raporlarıyla karşılaştırılmadan okunmamalı; 2023 faaliyet raporu MKE’nin sitesinde yayımlanmış durumda. 2020 için aktarılan 5.466 çalışan rakamıyla kıyaslandığında bir düşüş görünüyor; nedeni kamuya açık kaynaklardan netleşmiyor.

MKE’nin Cumhuriyet’ten bugüne uzanan savunma sanayii hikâyesindeki yeri ayrı bir konu; hangi şirketin hangi alanda çalıştığını görmek için için şirketler rehberine göz atılabilir. İhracat odaklı profil İngilizce MKE profilimizde işleniyor.

Bir ayrım da önemli. MKE ile özel sektör savunma şirketleri aynı alanda yarışmaktan çok farklı yerlerde duruyor: MKE devletin mühimmat ve ağır silah üretim altyapısını taşırken, ASELSAN gibi şirketler elektronik, Baykar gibi şirketler insansız sistemler tarafında ağırlık kazandı. Bu iş bölümü, MKE’nin neden hâlâ kamu sermayesiyle ve MSB çatısı altında kaldığını da açıklıyor. Mühimmat, kriz zamanlarında stok ve üretim sürekliliği demek; bunu tamamen ticari bir kuruluşa bırakmak çoğu ülkede tercih edilmiyor.

Önümüzdeki dönemde izlenecek üç başlık net: Samsun tesisinin gerçekten üretime geçip geçmediği, Mısır’daki Zafer’in ilk ortak üretim sözleşmesini hangi ürünle yapacağı ve URAN’ın niteleme sürecini tamamlayıp ilk müşterisini bulup bulmayacağı.