Orta Asya Türk Savunma Sanayii İçin Ortak Üretim Çağını Açıyor

Orta Asya, Türk savunma sanayii için uzun süre sembolik bir hedefti. Ortak dil ve siyasi yakınlık vardı, ama sözleşmeler azdı. Son on beş yılda tablo değişti. Kazakistan’da ortak şirketler kuruldu, Özbekistan’da zırhlı araç üretimi denendi, Kırgızistan sınır birliklerini Türk insansız hava araçlarıyla donattı. Bugün konuşulan şey artık yalnızca satış değil, üretimin bölgeye taşınması.

Bu yazıda tek tek alıcıların ötesine bakıyoruz. Hangi ülkede hangi şirket ne yaptı, hangi girişimler kâğıtta kaldı, hangileri üretim hattına dönüştü?

Orta Asya Türk Savunma Sanayii İçin Neden Ayrı Bir Pazar?

Bölgedeki devletlerin ortak sorunu şu: Silah envanterlerinin büyük bölümü Sovyet mirası, yedek parça ve modernizasyon için ise tarihsel olarak Rusya’ya bağımlılar. Rusya’nın Ukrayna savaşı sonrasında bölgedeki ağırlığının azalması, Kazakistan gibi çok yönlü dış politika izleyen ülkelerin alternatif tedarikçi aramasını kolaylaştırdı. Jamestown Foundation’ın analizi de Ankara’nın bu boşluktan yararlandığını vurguluyor.

Türk şirketlerinin elindeki koz fiyat ve esneklik. Batı sistemlerine kıyasla daha ucuz, ihracat kısıtlaması açısından daha öngörülebilir ve teknoloji transferine daha açık bir paket sunuluyor. Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan Türk Devletleri Teşkilatı üyesi; Türkmenistan gözlemci. Teşkilat çatısı savunma sözleşmelerini doğrudan yönetmiyor, ancak siyasi zemini hazırlıyor.

Türkiye’nin ihracat tablosunu daha geniş bir çerçevede görmek isterseniz Türk silahlarının kıtalara göre dağılımını anlattığımız yazıya bakabilirsiniz.

Kazakistan Neden Bu Sürecin Merkezinde?

Ankara ile Astana arasındaki askerî bağ 1990’ların başına uzanıyor. Türkiye 1991’de Kazakistan’ın bağımsızlığını tanıdı, 1993’te ilk ikili askerî anlaşma imzalandı ve subay eğitimi başladı. Jamestown’ın aktardığına göre 2019’a kadar yaklaşık 200 Kazak subay Türkiye’de eğitim aldı.

Sanayi ortaklığının ilk somut örneği Kazakhstan Aselsan Engineering oldu. ASELSAN ile Kazakhstan Engineering’in 2011’de vardığı anlaşmanın ardından 2013’te kurulan ortak girişim, Astana’da termal ve gece görüş cihazları üretiyor. Aktarılan bilgilere göre ortaklık yapısında Kazakhstan Engineering yüzde 50, ASELSAN yüzde 49, SSB yüzde 1 paya sahip; tesisin yatırım bedeli ise yaklaşık 44 milyon dolar olarak veriliyor. ASELSAN’ın bu tür yurt dışı ortaklıklara nasıl vardığını şirketin tarihini anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Mayıs 2012’de Astana’daki KADEX fuarında ise üç anlaşma birden duyurulmuştu. Otokar ile Kazakhstan Engineering Cobra zırhlı araçlarının ortak üretimi için, BMC ile V AVTO zırhlı araç satışı için, ASELSAN ise EC-145 helikopterlerinde aviyonik entegrasyonu için masaya oturdu. Bunların hepsi bugün ulaşılan seviyenin ilk basamaklarıydı.

ANKA Kazakistan’da Üretilecek mi?

En çok konuşulan başlık bu. Kazakistan, Kasım 2021’de üç ANKA-S insansız hava aracı satın aldı. Mayıs 2022’de TUSAŞ ile Kazakhstan Engineering bir mutabakat zaptı imzaladı: Kazakistan, ANKA’nın Türkiye dışındaki ilk üretim üssü olacaktı ve anlaşma teknoloji transferi, bakım-onarım ve personel eğitimini de kapsıyordu. ANKA’nın geçmişi için ANKA İHA programı yazımıza göz atabilirsiniz.

Süreç 2026’da bir adım daha ilerledi. Interfax Kazakhstan’ın aktardığına göre Kazak cumhurbaşkanlığı basın ofisi, Mayıs 2026’da ANKA insansız hava araçlarının üretimi ve bakımı için ortak girişim kurulmasına dair bir anlaşma imzalandığını duyurdu. Anlaşmanın hissedarlık yapısı, üretim hacmi ve takvimi hakkında doğrulanabilir bir ayrıntıya ulaşamadık; bu yüzden bu başlıkta rakam vermiyoruz.

Hazar’da Deniz Platformları

Temmuz 2023’te IDEF’te Uralsk Zenit fabrikası, ASFAT ve YDA Group ile savaş gemisi ve ticari gemi tasarımı ve inşası için anlaşma imzaladı. Aktarılana göre Türk şirketleri Zenit’in kendi başına modern gemi inşa edebilmesine yardım edecek. Gemi türü ve sipariş sayısı konusunda kesinleşmiş bir bilgi bulamadık.

Özbekistan’da Ne Yapıldı, Ne Takıldı?

Özbekistan, Türk savunma sanayiiyle ilişkisini hızlı ama inişli çıkışlı kurdu. Ekim 2017’de Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’in Türkiye ziyareti sırasında Nurol Makina ile UzAuto arasında Ejder Yalçın 4×4 zırhlı araçlarının ortak üretimi için anlaşma imzalandı. Kamuoyuna yansıyan çerçeve 24 aracın doğrudan alımı ve bin adede kadar aracın ortak üretimiydi; ilk araçlar Nurol’un tesisinde üretildi, kalan araçlar Özbekistan’da yapılacaktı.

Programın seyri düz gitmedi. Ağustos 2020’de Duvar English, Özbekistan’da Ejder Yalçın’a çarpıcı biçimde benzeyen “Tarlon” adlı bir prototipin ortaya çıktığını yazdı. Nurol Makina durumdan basın haberleri yoluyla haberdar olduğunu ve Tarlon’un Türk-Özbek iş birliği kapsamında geliştirilmediğini açıkladı. Bu olay, teknoloji transferi ile fikrî mülkiyet koruması arasındaki dengenin Orta Asya’da ne kadar hassas olduğunu gösteriyor. Bin araçlık hedefin ne ölçüde gerçekleştiğine dair doğrulanmış bir üretim rakamı bulamadık.

Kurumsal çerçeve daha sonra güçlendi. Ekim 2020’de Hulusi Akar’ın Taşkent ziyaretinde askerî iş birliği anlaşması imzalandı. Savunma sanayii iş birliği anlaşması ise 23 Mart 2021 tarihli olarak aktarılıyor ve ortak üretim, teknoloji transferi ile karşılıklı tedariki kapsıyor.

Son haber 2026 ağustosundan. ASELSAN Genel Müdürü Ahmet Akyol, Özbekistan Savunma Sanayii Ajansı Başkanı Mansur İbodullayev’i genel merkezde ağırladı. Akyol’un paylaşımına göre görüşmede ASELSAN’ın bölgedeki Özbekistan ofisinin faaliyetleri, mevcut projeler ve yeni iş birliği imkânları ele alındı. Proje adı veya bedeli açıklanmadığı için içerik konusunda temkinli olmak gerekiyor.

Kırgızistan ve Türkmenistan Hangi Rolü Üstleniyor?

Kırgızistan, Türk insansız hava araçlarını Orta Asya’da ilk satın alan ülke oldu. Ekim 2021’de Devlet Milli Güvenlik Komitesi Başkanı Kamçıbek Taşiyev, Bayraktar TB2 siparişini açıkladı; araçlar aynı yılın aralık ayında sınır birliklerine teslim edildi. Ekim 2023’te Akıncı ve TUSAŞ imzalı Aksungur sistemlerinin ilk teslimatı yapıldı. Cumhurbaşkanı Sadır Caparov törende bunların sınır hizmeti için alınan modern insansız hava araçları olduğunu belirtti ve Baykar Genel Müdürü Haluk Bayraktar’a Kırgızistan’ın Şan Nişanı’nı verdi. Baykar’ın ihracat yolunu ayrı bir yazıda ele aldık.

Kırgızistan’ın alımları arasında STM’nin KARGU’su, ASELSAN’ın İHTAR karşı-dron sistemi ve ŞAHİN fiziksel imha sistemi de anılıyor. Burada dikkat çeken bir nokta var: Defense News’in aktardığına göre Kırgız yetkililer, Tacikistan ile sınır gerilimi nedeniyle Ankara’dan silah satışlarında dikkatli olmasını rica etmişti. Türk yetkililer Tacikistan’a olası TB2 satışını ise siyasi hassasiyet gerekçesiyle doğrulamadı. Yani bölgede satış yapmak, komşu devletlerin dengesiyle de uğraşmayı gerektiriyor.

Türkmenistan ayrı bir başlık. Dearsan’ın ihracat geçmişi daha önce İngilizce yayımladığımız yazıda anlatılıyor; burada yeni bir rakam eklemiyoruz.

Ülke Ülke Tablo Nasıl Görünüyor?

Kazakhstan Aselsan Engineering Fiilen Ne Üretiyor?

Ortak girişimlerin değeri kâğıt üzerindeki söylemden çok üretim kapasitesiyle ölçülür. Quwa’nın aktardığı bilgilere göre Astana’daki tesis yaklaşık 50 kişi çalıştırıyor ve yıllık kapasitesi üç bin gece görüş cihazı, bin iki yüz termal nişan cihazı ve üç bin gündüz görüş cihazı düzeyinde. Üretilen ürünler arasında Python ve Boa termal nişangâhları anılıyor. Bu rakamlar kapasiteyi gösteriyor, fiilî üretimi ya da ihracat hacmini değil; bu yüzden olduğu gibi okumak gerekir.

Yine de modelin önemi ortada. Ürün Türkiye’de tasarlanıyor, montaj ve bir bölümü Kazakistan’da yapılıyor, ortak şirket üçüncü pazarlara satış yapabiliyor. Quwa, tesisin ihracata başladığını da yazmıştı. Bölgedeki diğer ülkeler bu şablonu izliyor: Özbekistan’ın Ejder Yalçın düzenlemesi de aynı mantıkla, yerli üretim ve üçüncü ülkelere satış hakkı üzerine kurulmuştu.

Ejder Yalçın Neden Orta Asya İçin Uygun Bir Platform?

Nurol Makina’nın aktarılan bilgilerine göre Ejder Yalçın, V şeklinde gövdesi, mayın ve el yapımı patlayıcılara karşı korumalı oturaklarıyla 11 kişiye kadar taşıyabiliyor ve yaklaşık 4 ton yük kapasitesi sunuyor. Dağlık ve sınır bölgelerinde hafif zırhlı araç ihtiyacı olan ülkeler için cazip bir ürün. Özbekistan’ın bu aracı yerli otomotiv sanayisiyle birleştirme planı da bu yüzden mantıklıydı. Sorun üretim modelinin sürdürülmesinde çıktı.

Türkiye Bu Pazarda Nelere Dikkat Etmek Zorunda?

Ankara’nın Orta Asya’daki kozu fiyat ve ortak üretime açıklık. Ama sınırlar da net. Birincisi, bölge devletleri çok yönlü politika izliyor; Rusya ve Çin ile ilişkilerini kesmeden Türk sistemlerini alıyorlar. İkincisi, ortak üretim modelleri fikrî mülkiyet riski taşıyor; Tarlon örneği bunu hatırlatıyor. Üçüncüsü, bölgenin kendi içindeki sınır anlaşmazlıkları satışları siyasi bir mesele haline getirebiliyor.

Körfez’de de benzer bir kayma yaşanıyor: alıcılar artık yalnızca ürün değil, yerel üretim istiyor. Bu eğilimi Körfez ortaklıklarını anlattığımız yazıda ele aldık. Orta Asya’da ölçekler daha küçük, ama ortak şirket modeli aynı.

Çerçeve Anlaşmalar Sahada Ne Değiştiriyor?

Hükümetler arası belgeler çoğu zaman sözleşmenin kendisi değil, kapının açılmasıdır. Özbekistan’la 2021 tarihli savunma sanayii anlaşması ortak üretim ve karşılıklı tedarik için hukuki zemin sağlıyor; Kazakistan’la 1993’te başlayan askerî eğitim hattı ise insan kaynağı tarafını besliyor. Şirket düzeyinde ise belirleyici olan, bakım ve yedek parça zincirinin bölgede kurulup kurulmadığı. Kırgızistan’daki insansız hava aracı üssü ve Kazakistan’daki optik üretim tesisi bu açıdan fark yaratıyor, çünkü alıcıyı yalnızca satıcıya değil, yerel bir altyapıya da bağlıyor.

Önümüzdeki Dönemde Neye Bakmalı?

Üç gösterge belirleyici olacak. Kazakistan’daki ANKA ortak girişiminin hissedarlık yapısı ve üretim takvimi açıklanacak mı? Özbekistan’da ASELSAN’ın ofis faaliyeti somut bir sözleşmeye dönüşecek mi? Kırgızistan’ın sınır güvenliği alımları bakım ve eğitim paketleriyle kalıcı bir ortaklığa evrilecek mi? Bu sorulara net yanıt veren resmî bir açıklama geldiğinde tablo daha net okunabilecek.