HÜRJET Pilot Okulundan İspanya Sözleşmesine Uzanan Yolda

Ankara’daki TUSAŞ tesislerinde bu yaz bir eşik geçildi. Türk Hava Kuvvetleri için üretilen ilk HÜRJET, 30 Ağustos 2026’da, yani Zafer Bayramı’nda ilk uçuşunu yaptı. Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün uçuşu, yer ve taksi testlerinin ardından gerçekleşen bir ilk uçuş olarak duyurdu. Prototiplerle başlayan hikâye artık seri üretim hattından çıkan uçaklara geliyor.

HÜRJET’in öyküsü yalnızca bir eğitim uçağı öyküsü de değil. Aynı platform, İspanya ile imzalanan sözleşme sayesinde Türk havacılığının ilk NATO ve AB üyesi ihracat müşterisine ulaştı. Bu yazıda programın nereden geldiğini, uçağın ne yapabildiğini, İspanya anlaşmasının neyi kapsadığını ve Hava Kuvvetleri tarafındaki takvimin ne durumda olduğunu topladık.

Tablodaki teknik değerler TUSAŞ’ın resmî ürün sayfasından alındı. Farklı yayınlarda motor sürümü veya menzil biraz değişik yazılabiliyor. Bu yazıda üreticinin kendi rakamları esas alındı.

HÜRJET Neden ve Neyin Yerine Geliyor?

TUSAŞ’ın tanımına göre HÜRJET, tek motorlu, tandem koltuklu ve modern aviyonik kokpitli bir jet eğitim uçağı olarak tasarlandı. Program, Jet Tekâmül Eğitimi’nde kullanılan T-38’lerin ve Akrotim gösterilerinde uçan F-5’lerin yerine Türk Hava Kuvvetleri envanterine girmek üzere başlatıldı.

Mesele yalnızca yaşlanan filoyu yenilemek değil. T-38 ve F-5 gibi onlarca yıllık tasarımlar, bugünün savaş uçaklarının kokpit düzenine hazırlayan bir eğitim sunmakta zorlanıyor. F-16’ya, ileride de KAAN’a geçecek bir pilotun ekranlı, veri bağlantılı bir kokpitte kademeli olarak yetişmesi isteniyor. TUSAŞ ürün sayfasında HÜRJET’in dört temel rolü sayılıyor: tekâmül jet eğitimi, harbe hazırlığa geçiş, eğitimlerde "kırmızı uçak" (rakip rolü) görevi ve akrobasi gösteri uçağı.

Programın başlangıcı 2017’ye uzanıyor. Wikipedia’da aktarılan bilgiye göre çalışma o yılın temmuz ayında TUSAŞ’ın kendi girişimi olarak başladı ve ağustosta resmî onay aldı. Şirket, eğitim uçağı tasarımı ve üretiminde biriktirdiği bilgiyi jet sınıfına taşıdı. İki uçağın işbölümünü merak edenler için HÜRKUŞ ile HÜRJET karşılaştırmamıza bakılabilir.

Prototiplerden Seri Üretime Hangi Testler Yapıldı?

İlk prototip P1, 25 Nisan 2023’te havalandı. TUSAŞ, uçağın ilk prototipiyle 45 bin feet’in üzerine çıktığını ve ses hızını aştığını belirtiyor. Prototip bir de Akdeniz’i aşarak Mısır’daki uluslararası havacılık fuarına katıldı ve Giza Piramitleri üzerinde gösteri uçuşu yaptı. Yeni bir türün ilk yıllarında bu, nadir görülen bir uzun mesafe sınavıydı.

İkinci prototip P2’nin ilk uçuşu 12 Kasım 2024’te yapıldı. TUSAŞ’ın verdiği ayrıntıya göre uçak bu uçuşta 26 dakika havada kaldı, 200 knot hıza ve 10 bin feet irtifaya ulaştı. İki prototip bugüne kadar 500’ün üzerinde test uçuşu tamamladı.

Test programının dikkat çeken kısımlarından biri radar tarafında oldu. ASELSAN’ın yerli MURAD AESA radarıyla donatılan P2, havada P1’i tespit edip kilitlendi. Radarın HÜRJET dışında KIZILELMA, ANKA-3 ve KAAN gibi platformlarda da kullanılması planlanıyor. Ayrıntıları MURAD radar kilitleme testi yazımızda anlattık. Radarı geliştiren şirket ASELSAN.

Wikipedia’daki derlemeye göre Türkiye’nin ilk siparişi 16 uçaktan oluşuyor ve bu uçakların dördü Blok 0, on ikisi Blok 1 olarak anılıyor. Ayrım, yazılım ve sistem olgunluğundaki farkı gösteriyor; blokların tam içeriği için üreticiden resmî bir döküm yayımlanmış değil. Bu nedenle hangi uçağın hangi radarla veya hangi silah paketiyle teslim edileceğini şimdilik söylemek mümkün değil.

Tabloda yer alan 7.500 lb faydalı yük ve 6,3 G’lik kesintisiz manevra değeri, uçağın eğitim kadar hafif taarruz rolüne de uygun tasarlandığını gösteriyor. TUSAŞ’ın 48.500 fit/dakikalık tırmanma oranı verdiğini de not etmek gerekir. Bu değer, kısa sürede yükseklik kazanmayı gerektiren eğitim profillerinde işe yarıyor.

İlk Seri Üretim Uçak Ne Zaman Uçtu?

Hava Kuvvetleri’ne teslim edilecek ilk uçak 30 Ağustos 2026’da havalandı. Bazı yayınlarda uçuşun yaklaşık 18 dakika sürdüğü aktarıldı; bu süreyi resmî açıklamadan değil, savunma haberciliğinden aldığımızı belirtelim. Uçuşun ayrıntıları için ilk seri üretim uçağın uçuş haberine bakılabilir.

Teslimat takvimi konusunda kaynaklar tam örtüşmüyor. TUSAŞ’ın ürün sayfasında uçağın 2026 yılında Hava Kuvvetleri Komutanlığı’na teslim edilmesi planlandığı yazıyor. Diğer yayınlar ise ilk teslimatın 2026 sonunda ya da 2027 başında yapılacağını, HÜRJET’in 2027’de hizmete gireceğini aktarıyor. Şirketin ayda iki uçak teslim edebilecek bir seri üretim altyapısı kurduğu da basında geçiyor. İlk aşamada Türk Hava Kuvvetleri’ne 16 uçak teslim edileceği bildiriliyor; bu rakam resmî bir bültene değil ikincil kaynaklara dayanıyor, bu yüzden "aktarılan" olarak okunmalı.

TUSAŞ Başkanı Temel Kotil’in daha önce dile getirdiği bir tahmin de var. Kotil, önümüzdeki yirmi yılda yaklaşık 400 HÜRJET’lik bir pazar öngördüğünü söylemişti. Bunun yüzün üzerinde uçağı Türk Hava Kuvvetleri, yaklaşık üç yüzünü ihracat müşterileri oluşturuyor. Bu bir şirket öngörüsü; sözleşmeye bağlanmış bir sipariş değil.

İspanya Neden HÜRJET’i Seçti?

İspanya Hava ve Uzay Kuvvetleri, yaşlanan Northrop F-5 filosunu değiştirecek bir ileri jet eğitim sistemi arıyordu. Yayınlara göre F-5M’ler Talavera la Real Hava Üssü’nde Ala 23 bünyesinde uçuyor. HÜRJET, modern aviyoniği, görece düşük işletme maliyeti ve çok amaçlı yapısıyla öne çıktı.

Süreç adım adım ilerledi. Mayıs 2025’te IDEF fuarında TUSAŞ ile Airbus ve İspanyol firmalar arasında sanayi iş birliği mutabakatı imzalandı. Temmuzda Airbus ve TUSAŞ, programı İspanya’da nasıl yürüteceklerini tarif eden bir stratejik ortaklık anlaşması duyurdu. Airbus Defence and Space’in hava gücü başkanı Jean-Brice Dumont’un Defense News’e anlattığına göre TUSAŞ çekirdek geliştirmeyi tamamlayacak, Airbus ise İspanya’ya özgü uyarlama ve entegrasyonu yönetecekti. Dumont aynı görüşmede, geliştirme sürerken İspanyol uyarlamasının takvimi zorlayabileceğini de açıkça söyledi.

Sözleşme 2025 sonunda, The Aviationist’in aktardığına göre 28 Aralık’ta imzalandı. Airbus basın açıklaması, programın Entegre Eğitim Sistemi-Muharebe (ITS-C) adıyla yürütüldüğünü ve 30 HÜRJET’i kapsadığını yazıyor. Açıklamada sözleşme bedeli belirtilmiyor.

İspanya Sözleşmesinin Kapsamı ve Rakamları

Bedel konusunda kaynaklar farklı. Türk basını ve SSB Başkanı Görgün’e atfedilen haberler 2,6 milyar euro diyor. The Aviationist ise 2,4 milyar euro (yaklaşık 2,8 milyar dolar) rakamını veriyor. Resmî bir ortak açıklama olmadığı için hangisinin tam doğru olduğunu söylemek mümkün değil; biz de aralığı veriyoruz.

Kapsama dair daha net bilgi var. Airbus açıklamasına göre sözleşme şunları içeriyor:

• TUSAŞ’tan 30 HÜRJET’in alınması
• Uçakların İspanyol içerikle dönüştürülmesi: görev sistemleri, aviyonik, ses yönetimi, silah simülatörleri, uzak arayüz üniteleri
• İspanya’da bir uçak dönüşüm merkezi kurulması
• Talavera la Real’deki Muharebe ve Taarruz Okulu eğitim merkezinin yenilenmesi: iki görev simülatörü, sanal gerçeklik ve bilgisayar tabanlı eğitim araçları
• Üste entegre işletme ve bakım hizmetleri

Takvim iki aşamalı. İlk aşamada 30 uçak ilk konfigürasyonuyla 2028 ile 2029 arasında teslim edilecek. İkinci aşamada uçaklar İspanyol içerikle dönüştürülecek ve 2031 ile 2035 arasında partiler hâlinde teslim edilecek. The Aviationist’e göre ilk iki uçak Airbus’ın Getafe tesisinde, kalan 28’i yeni dönüşüm merkezinde işlenecek. İspanyol hükümetinin daha önce 45 uçağa kadar alım için onay verdiği de aktarılıyor; bu, ileride ek sipariş ihtimaline işaret ediyor.

Türk tarafında iş paylaşımı paket olarak anlatılıyor. HAVELSAN’ın geliştirdiği HÜRJET simülatörünün de İspanya’ya ihraç edileceği bildirildi. Şirket genel müdürü Mehmet Akif Nacar, daha önce hazır platformlar için eğitim simülatörü ürettiklerini, bu kez geliştirme sürecindeki bir uçağın mühendislik testlerine ve kokpit senaryolarına katkı verdiklerini söyledi.

Yerlilik ve Tedarik Zinciri Nasıl İşliyor?

Görgün, Türk savunma sanayisindeki yerlileşme oranının yüzde 82 ile 83 arasında olduğunu ve HÜRJET’in geliştirilmesine yaklaşık 200 firmanın katkı verdiğini belirtti. Aynı açıklamada anlaşmanın yalnızca bir eğitim uçağı satışı olmadığını, yer sistemleri, simülasyon, bakım desteği ve iş birliği modellerini içeren bir paket olduğunu söyledi. Ayrıca üçüncü ülkelerin, İspanyol ortaklarla birlikte geliştirilecek farklı sürümleri alabileceğine dikkat çekti.

Bir noktayı atlamamak gerek. Uçağın motoru ABD yapımı General Electric F404. Yani HÜRJET’in kalbinde, ihracat izni gerektiren yabancı bir bileşen duruyor. TUSAŞ bunu tek motorlu, bakımı kolay ve yedek parça kullanımı düşük bir tercih olarak sunuyor; ancak ihracat gündeme geldiğinde ABD onayı pratikte bir değişken olmayı sürdürüyor. İspanya gibi bir NATO üyesi için bu risk düşük görünüyor, üçüncü ülkelerde ise farklı olabilir.

Programı yürüten şirketin genel resmi için TUSAŞ şirket profili yazımıza bakabilirsiniz.

HÜRJET Hafif Muharip Rolüne Gerçekten Uzanıyor mu?

Evet, ama kademeli. Eğitim uçağı olarak başlayan tasarım, yedi silah istasyonu ve AESA radar imkânı sayesinde hafif taarruz rolüne de aday. Basında aktarılan değerlere göre uçak yaklaşık 2.700 kg harici yük taşıyabilecek; MURAD radarının tespit menzili için 300 km gibi bir rakam telaffuz ediliyor. Bu iki değer ikincil kaynaklardan geliyor ve TUSAŞ ürün sayfasında yer almıyor, dolayısıyla temkinli okunmalı.

Daha sağlam bir işaret silah entegrasyonunda. TÜBİTAK SAGE’nin GÖKDOĞAN füzesinin ileride KAAN, KIZILELMA ve F-16’nın yanında HÜRJET’e de uyarlanacağı program haberlerinde yer alıyor. Henüz hizmette silahlı bir HÜRJET filosu yok; ama tasarımın bu kapıyı açık bıraktığı söylenebilir.

Pazar tarafında rakipler hazır. Kotil’in aktardığı kadarıyla HÜRJET, Malezya’nın hafif muharip uçak ihalesinde Güney Kore’nin FA-50’sine yenildi. Yani eğitim uçağı pazarında İspanya gibi bir ilk başarı elde edilirken, hafif muharip ihalelerinde rekabet sürüyor. Pazardaki konumu için ileri jet eğitim uçağı pazarı analizimizi okuyabilirsiniz.

Önümüzdeki Bir Yılda Neler İzlenecek?

Takip edilmesi gereken somut başlıklar şunlar: ilk uçağın Hava Kuvvetleri’ne fiilî teslim tarihi, seri üretim hızının ayda iki uçak hedefine yaklaşıp yaklaşmadığı, MURAD radarının seri uçaklara hangi blokta gireceği ve İspanyol dönüşüm merkezinin kurulum takvimi. Airbus’ın kendi açıklamasındaki iki aşamalı plan, İspanya’daki asıl yoğun iş yükünün 2031 sonrasına denk geleceğini gösteriyor.

HÜRJET’in pilot yetiştirme hattındaki yeri de ayrı bir konu. Genç pilotun HÜRKUŞ’tan HÜRJET’e, oradan KAAN ve F-16 sınıfı uçaklara geçeceği zincir, bu uçağın asıl değerini belirleyecek. Hava Kuvvetleri teslimatları başladığında bu zincir ilk kez büyük ölçüde yerli uçaklardan oluşacak.